Tanım olarak ülkü eri, yüksek bir fikre, amaca ulaşmak için fedakarca çalışan, adanmış kişi demektir. Eğitimin ülkü eri 84'lük delikanlı Dr. Niyazi Altunya meslek yaşamı boyunca köy enstitüleri ile ilgili binlerce arşiv belgesini incelemiştir. Çok sayıda köy enstitüsü yöneticisi, öğretmeni ve mezunu ile gerek çalışma hayatında gerekse öğretmen örgütlenmesi süreçlerinde yakın temasta bulunarak onların köy enstitüleri ile ilgili yaşam pratikleri hakkındaki bilgi ve deneyimlerini ilk ağızdan öğrenme olanağı bulmuştur.
Dr. Altunya, eğitim sorunlarına dikkat çeken ve çözüm önerileri sunan çok sayıda (44) kitap yazdı. Gazete ve dergilerde makaleler yayınladı. Sayısız bilimsel toplantıda çağrılı konuşmacı olarak yer aldı. Kedi anlatımıyla özgeçmişini kitaplarının son sayfasında bulabilirsiniz.
Yaygın ve resmi olarak köy enstitülerinin açılışı 17 Nisan 1940'da 3803 sayılı köy enstitüleri yasanın kabul edildiği tarihtir. Aslında cumhuriyetin köye yönelik ilk aydınlanma ateşi 6 Temmuz 1936 yılında Eskişehir Çifteler Harası'nda açılan Köy Eğitmeni Yetiştirme Kursu ile yakılmıştır.
Dr. Niyazi Altunya köy enstitülerinin özgün çalışmalarını 1936-1946 yılları arasında yaptığını belirterek, kuruluşunun 90'ıncı yılında "Köy Enstitüsü Sistemine Toplu Bakış 1936-1946 (Geliştirilmiş Altıncı Baskı)" ve "Kuruluş Öyküleriyle 21 Köy Enstitüsü" adlı kitaplarını Cumhuriyet Kitapları'ndan okuyucularıyla buluşturmuştur.
Her iki kitap, belge incelemesine ve tarihin canlı tanıklarıyla ilk ağızdan aktarmalara dayalı, şehir efsanelerinden uzak, bilimsel niteliğe sahip eserlerdir. Kitaplar köy enstitüleri konusunda derin ve köklü bilgiler sunmaktadır. Her iki kitapta dönemin eğitim, sağlık ve ekonomi gibi ülke ve köy gerçeklerini ikinci dünya paylaşım savaşının gölgesinde bütün çıplaklığıyla anlatmaktadır.
Bu kitaplarda cumhuriyet aydınlanmasının köylere, köy çocuklarıyla nasıl taşındığını: bu ışığı taşıyanların yetişmesinde görev alanların ne gibi özveride bulunduklarını: karma, eşit ve özgürleştirici eğitimin bu kurumlarda hangi yol ve yöntemlerle yapıldığını bütün gerçekliğiyle öğrenme olanağı bulacaksınız.
Benim önerim; Eğitimin Ülkü Eri Dr. Niyazi Altunya'nın Cumhuriyet Kitapları'ndan çıkan bu kitaplarını alıp okuyunuz. Bu konuda özlü, temelli bilginiz, söyleyecek sözünüz olsun.
Dr. Mehmet BİLİR
Emekli Akademisyen